Türkiye'de futbolun tarihi: İstanbul liglerinden 1959'a
Türkiye'de futbolun tarihi iki hat olarak okunur: 1904 İstanbul ligleri ve 1923 federasyonuyla başlayan ulusal yapı. 1959 Millî Lig'in ilk maçı TFF belgelerinde.
21 Şubat 1959'da İzmir'de İzmirspor, Beykoz'u 2-1 yendi. TFF'nin kendi yayını bu maçı Türkiye'de ulusal profesyonel liginin, Millî Lig'in ilk karşılaşması olarak kaydediyor. O güne kadar Türkiye'de futbol, İstanbul, Ankara ve İzmir'in kendi liglerinde ve eleme usulü bir şampiyonada yaşanıyordu. Türkiye'de futbolun tarihi bu yüzden iki hat olarak okunur: şehir ligleri ve federasyonla birlikte kurulan ulusal yapı. Aşağıda iki hat, belgelerin söylediği tarihlerle ve bir hesapla sırayla izleniyor.
Türkiye'de futbolun tarihi iki hat olarak okunur: şehir ligleri ve ulusal yapı
Şehir hattı İstanbul'da, İngiliz ve Rum kulüplerinin oynadığı bir ligle başlar. Wikipedia'nın İstanbul Futbol Ligi sayfasına göre lig 1904'te "Constantinople Football Association League" adıyla kuruldu; 1904-05 sezonunda Moda FC, HMS Imogene, Elpis FC ve Cadi-Keuy FC yer aldı. Maçlar pazar günleri oynandığı için lig "İstanbul Pazar Ligi" diye de anıldı. Galatasaray ilk Türk takımı olarak 1906'da girdi; yalnızca Türk takımlarının oynadığı ilk sezon 1914-15'tir, çünkü savaş yılları İngiliz ve Rum kulüplerini ligden uzaklaştırmıştı.
1912'de kurulan Cuma Ligi 1915'te pazar ligiyle birleşti ve 1923'e kadar sürdü; Beşiktaş, Cuma Ligi'ne alınmadığı için 1919-20'de ayrı bir lig oynadı. Lig 1923-24'ten 1950-51'e İstanbul Ligi, 1951'de profesyonelliğin kabulünden sonra İstanbul Profesyonel Ligi adını taşıdı. Fenerbahçe'nin 1958-59 şampiyonluğu bu ligin son şampiyonluğu oldu.
İki hattı birbirinden ayıran bir ayrıntı da kaynak türüdür. Şehir ligleri ansiklopedi ve kulüp tarihi derlemelerinden, ulusal hat ise federasyonun kendi belgelerinden okunur; bu yüzden aynı yüzyılın bilgisi iki farklı güvenilirlik düzeyinde gelir. Bu yazı, birincil kaynağın TFF olduğu yerleri (kuruluş, FIFA üyeliği, ilk milli maç, 1959 ligi) kaynağıyla belirtiyor, geri kalanı ansiklopedik derleme olarak etiketliyor ve kulüp arşivleriyle karşılaştırılması gereken tarihleri ayrıca not ediyor.
1923: federasyon, FIFA ve ilk milli maç
Türkiye'de futbolun tarihi federasyon düzeyinde 1923'te başlar. Ulusal hat 1923'te federasyonla başlar. TFF'nin tarihçe sayfasına göre federasyon, Şehzadebaşı'ndaki Letafet Apartmanı'nın salonunda yapılan toplantıyla "Futbol Hey'et-i Müttehidesi" adıyla kuruldu; ilk başkanı Yusuf Ziya Öniş'ti. Aynı sayfa Türkiye'nin 21 Mayıs 1923'te FIFA'nın 26. üyesi olduğunu ve ilk milli maçın 26 Ekim 1923'te Taksim Stadı'nda Romanya'yla oynandığını, maçın 2-2 bittiğini yazıyor; sayfa, bu karşılaşmanın Cumhuriyet'in ilanından önce oynandığını da not ediyor.
Tarihler yan yana konunca hız görünür: FIFA üyeliği 21 Mayıs 1923'te, ilk resmî rakip 26 Ekim 1923'te; arada 158 gün vardı.
Ulusal şampiyonluk yarışı: Türkiye Futbol Şampiyonası, 1924-1951
Ulusal ligden önce şehirlerin şampiyonlarını bir araya getiren bir turnuva vardı. Wikipedia'nın sayfasına göre ilk Türkiye Futbol Şampiyonası 1924'te Ankara'da oynandı ve Harbiye kazandı; ikinci olan Bahriye ile birlikte Harbiye, bölge ligi şampiyonu olarak değil, askerî okul takımı olarak yarışmaya girmişti. İlk edisyonlar bölge şampiyonları arasında eleme usulüyle sürdü; 1942'den itibaren İstanbul, Ankara ve İzmir şampiyonlarının (ve bir eleme maçı galibinin) oynadığı bir son grup kuruldu. Son edisyon 1951'dedir: Beşiktaş şampiyon, Altay ikinci oldu. Futbol aynı yıl profesyonelliğe geçti. Wikipedia sayfası, bu eski şampiyonlukların bugünkü resmî kayıtlarda yer almamasını ayrı bir tartışma başlığı olarak anıyor; bu yazı o tartışmaya girmiyor ve ulusal profesyonel liginin 1959'da başladığını TFF'nin kendi yayınına dayandırıyor.
1959 Millî Lig: 16 kulüp, iki grup, iki maçlık final
TFF'nin TamSaha dergisine göre Millî Lig, federasyon başkanı Orhan Şeref Apak'ın girişimiyle kuruldu. Wikipedia'nın sezon sayfası düzeni şöyle aktarıyor: 16 kulüp, sekizerli iki grup (Kırmızı ve Beyaz), her kulüp kendi grubunda 14 maç oynadı; İstanbul'un ilk sekiz kulübü ile Ankara ve İzmir liglerinin ilk dörder kulübü katıldı. İki grup birincisi çift maçlı finalde karşılaştı: 10 ve 14 Haziran 1959'da, İstanbul Dolmabahçe'de. Galatasaray ilk maçı 1-0 aldı (Metin Oktay, 39. dakika), Fenerbahçe rövanşı 4-0 kazandı ve 4-1'lik toplamla ilk şampiyon oldu; TamSaha bu yayında Fenerbahçe'nin teknik adamı olarak Ignac Molnar'ı anıyor. Metin Oktay 11 golle sezonun gol kralı oldu. Sezon sayfasına göre ilk sezonda küme düşme yoktu ve grup tabloları puan, averaj ve atılan gol sırasıyla sıralanıyordu; bugünkü Süper Lig sıralamasının önce ikili puana baktığı averaj nedir yazısında anlatılıyor.
Sezonun büyüklüğü bugünle kıyaslanabilir. Sekiz takımlı bir grupta herkes herkesle iki kez oynarsa grup başına 8×7 = 56 maç olur; iki grup 112, iki final maçı eklenince 114 karşılaşma eder. 2026-27 Süper Lig'inde 18 takım 18×17 = 306 maç oynuyor: 1959 sezonunun 2,68 katı. Bir kulübün sezon maçı da 14'ten 34'e, yani 2,43 katına çıktı (34÷14). Bir takımın maç sayısı ise 14'ten (final dışında) 34'e çıktı. Güncel lig takvimindeki fikstür kurallarını lig fikstürü yazısında okumak mümkün.
1959'dan 2026'ya: ad, puan sistemi ve kulüp sayısı
Ligin adı birkaç kez değişti. TamSaha, Millî Lig'in kısa süre sonra "Türkiye 1. Ligi" adını aldığını yazıyor; Süper Lig adına geçiş yılı kaynaklarda farklı geçiyor (Wikipedia 2001, TFF'nin bir yayını 2003 diyor), bu yüzden yazıda yıl verilmiyor. Puan sistemi Wikipedia'nın derlemesine göre 1987'de üç puan sistemine geçti; aynı değişikliğin puan eşitliğine etkisi averaj nedir yazısında hesaplanıyor.
Kulüp sayısı 1959'daki 16'dan 2020-21'de 21'e, ardından aşağı çekildi. TFF, 17 Nisan 2025'te profesyonel liglerdeki toplam takım sayısını 139'dan 120'ye düşüreceğini ve Süper Lig'in 2025-26'dan itibaren 18 takımla oynanacağını duyurdu (A Spor'un haberi). 2026-27 sezonu, TFF'nin açıkladığı programa göre 14-17 Ağustos 2026'da başladı ve 23 Mayıs 2027'de bitecek; 18 takım 34 haftada oynuyor.
Zaman çizelgesi
Türkiye'de futbolun tarihi tabloya sığdırılınca sekiz dönüm noktası öne çıkıyor:
| Yıl | Olay | Kaynak |
|---|---|---|
| 1904 | İstanbul'da Constantinople Football Association League kuruldu | Wikipedia |
| 1906 | Galatasaray ilk Türk takımı olarak lige girdi | Wikipedia |
| 1923 | Federasyon kuruldu; FIFA'ya kabul (21 Mayıs); ilk milli maç (26 Ekim, 2-2) | TFF |
| 1924 | İlk Türkiye Futbol Şampiyonası, Ankara; Harbiye | Wikipedia |
| 1951 | İstanbul ligi profesyonelliği kabul etti | Wikipedia |
| 1959 | Millî Lig'in ilk maçı (21 Şubat, İzmir); Fenerbahçe ilk şampiyon | TFF TamSaha |
| 1987 | Süper Lig'de üç puan sistemi | Wikipedia |
| 2025-26 | Süper Lig 18 kulüple | TFF açıklaması (A Spor) |
Şehirlerin üç büyük kulübünün hikâyesi İstanbul derbisi yazısında, 1909'daki ilk karşılaşmadan fikstür kurallarına kadar ayrıca anlatılıyor.
Kaynak notu: TFF belgeleri ve ansiklopedik sayfalar
Aşağıdaki sayfalar 4 Kasım 2026'da okundu. İstanbul ligleri ve şampiyonluk listeleri ansiklopedik derlemelerdir; kulüplerin ve federasyonun arşivleriyle karşılaştırılması gerekebilir.
- TFF, tarihçe sayfası (kuruluş, FIFA üyeliği, ilk milli maç).
- TFF TamSaha, 190. sayı (Millî Lig'in ilk maçı ve ilk şampiyon).
- Wikipedia, Istanbul Football League, 1959 Turkish National League, Turkish Football Championship (1924-1951), üç puana geçiş yılları için averaj nedir yazısındaki kaynak.
- A Spor, TFF takım sayısını düşürüyor (17 Nisan 2025).
Sık sorulan sorular
Türkiye'de ulusal lig ne zaman başladı?
Türkiye'nin ilk milli maçı kaç kaç bitti?
Süper Lig kaç takımla oynanıyor?
Bu yazı işine yaradı mı?
